Féile Pheadair Uí Eochaidh – Seanchaí Deireanach Thír Eoghain

Féile Pheadair Uí Eochaidh – Deireadh Fómhair 2014

Beidh Féile Pheadair Uí hEochaidh ag toiseacht i mBliana ar an 16 Deireadh Fómhair 2015. Is é Francis Clarke a eagraíonn, garmhac de chuid Pheadair Uí Eochaidh – seanchaí deireanach Thearmainn Mhic Oirc agus duine de na cainteoirí dúchais deireanacha i dTír Eoghain. Eagraítear an Féile i dteachín Pheadair Uí Eochaidh agus is i stíl Oíche Airnéil a bhíonn sé. Bíonn idir amhránaíocht, cheol, scéalaíocht agus dea-chuideachta ann ag an Fhéile agus daoine as cúig cúigí Éireann ag triall ann.

Thíos tá cóip de chlár a rinne mé le Raidió Fáilte as Féile Pheadair Uí Eochaidh sa bhliain 2014 mar aon leis an script dó.

AN CLÁR

Fáilte agus fiche romhaibh a chairde, tá sibh ag éisteacht le Dónall Chaoimhín Mac Murchaidh ar clár eile de chuid Aos Ceoil ar Raidió Fáilte ar 107.1FM anseo i mBéal Feirste agus ar fud na cruinne ar http://www.raidiofailte.com.

Ar an Aoine agus ar an Satharn an seachtú agus an t-ochtú lá déag de mhí Deireadh Fómhair 2014 bhí mé i láthair ag Teach Céilíthe nó Teach Airnéil i lár Thír Eoghain. Bhí muid cruinn i dteach Pheadair Uí hEochaidh – seanchaí deireanach Thír Eoghain agus duine de na cainteoirí dúchais deireanacha sa chontae seo. Fuair sé bás sa bhliain 1951 ach d’fhág sé neart oidhreacht ina dhiaidh.

Chuala mé faoi Pheadar Joe Ó hEochaidh don chéad uair nuair a tháinig garmhac dá chuid – Francis Clarke as Benafreaghan, An Caisleán Glas, Contae Thír Eoghain isteach chuig Raidió Fáilte ag iarraidh poiblíocht a dhéanamh do Fhéile a bhí sé ag reáchtáil. D’aontaigh mé go rachainn chuig an Fhéile ach cha raibh a fhios agam cad é le bheith ag dúil leis.

Bhuail muid, mé féin agus mo leathbhádaí Oriana, bhuail muid le bean chéile Francis, Mary san Ómaigh agus thug sí amach muid go Tearman Mhig Oirc i bParóiste an Chreagáin áit a bhfuil Teach Pheadair Uí Eochaidh. Áit iargúlta atá ann gan dabht, ar thiomáint dúinn isteach chuig clós an tí fuair muid romhainn tine cnáimhe agus seanteach nach raibh éagosúil le tithe a chonaic mé i nDeisceart Ard Mhacha le linn m’óige. Bhí díon stáin ar an teach agus bhí an fhearthainn ag greadadh ina aghaidh. Bhí an teach geal te teolaí istigh agus scaifte de cheoltóirí, amhránaithe agus scéalaithe as cúig chúigí na hÉireann báilithe ann.

Bhí Micheál Ó Beaglaoich de Chlann Cáiliúil Uí Bheaglaoich  ó Bhaile na bPoc Corca Dhuibhne ann. Bhí Éamonn Ó Donncha as Baile Átha Cliatha ann a bhain gradam Sheáin Uí Riada ag Oireachtas na Gaeilge trí uair. Agus bhí agus go leor leor eile nach iad.

Ach is le hamhrán ó cháilín áitiúil a chuirfeas muid tús leis an chlár. mar atá Deirbhle Scallon as Tír Eoghain – amhránaí galánta a bhfuil todhchaí geal amach roimpi. Seo Deirbhle agus í ag ceol – Dónall Óg.

Deirbhle Scallon – Dónall Óg – 3:46

As Coillidh Clochair taobh amuigh den Omaigh do Pheadar Mac Gabhann ó dhúchas  agus is léachtóir agus taighdeoir é in Ollscoil Mhic Aoidh i nDoire. Tá saineolas aige ar cheol agus amhráin chúige Uladh agus Tír Eoghain. Seo é anois agus é ag ceol Briseadh Eachroime.

Peadar Mac Gabhann – Briseadh Eachroime – 2:08

Amhráin é sin as Uladh a scríobhadh is dócha tar éis an chogadh an Dá Rí ag deireadh an séú haois déag. Luann sé cath na Bóinne agus cath Eachroime cogaí is dócha atá fós i mbéal an phobail sa lá atá inniu ann.

Mar a luaigh mé cheanaféin thaisteal Micheál Ó Beaglaoich as Baile na bPoc Contae Ciarraí an bealach ar fad as Baile Átha Cliath le páirt a ghlacadh sa siamsaíocht i dTearmann Mhig Oirc áit a raibh Féile Pheadair Joe Uí hEochaidh ar siúl. Is cara mór é Micheál Ó Beaglaoich le muintir Thír Eoghain agus is aige a bhfuil croí mór maith agus guth breá láidir. Duine de chlann ceolmhar Uí Bheaglaoich a chan go hálainn le linn an oíche airnéil.

Seo chugaibh é agus é ag canadh amhráin in ómós do Sheanchaí deireanach Thír Eoghain Peadar Joe Ó hEochaidh seo – Bruach na Carraige Báine.

Bruach na Carraige Báine – 4:26

Seanchaí ab é Peadar Joe Ó hEochaidh mar sin tá sé feiliúnach go raibh cuid seanchas Thír Eoghain le cluinstin le linn an Fhéile seo a chuir a gharmhac Francis Clarke ar siúl in ómós dó. Cluinfidh muid triúir de bhunadh Thír Eoghain Caoimhín Mag Uiginn, Sinéad Ní Mhearnóg agus Proinsias Ó Fearaigh ag aithris scéal de chuid Eoin Uí Chianáin. Tá an scéal seo ar fáil sa leabhar Scéalta Mhuintir Luinigh. Rinneadh taifead ar Eoin Ó Cianáin. Duine de na cainteoirí dúchais deireanach i dTír Eoghain ab ea é Eoin Ó Cianáin. Seo an scéal – An fear a raibh bean dheas aige

An fear a raibh bean dheas aige – 5:01

Ag tús an chláir chuala muid amhrán ó Deirbhle Scallon bhuel anois tá muid ag dul éisteacht le Deirbhle in éineacht lena triúir deirfiúracha. Ceoltóirí galánta as Tír Eoghain. Seo Deirbhle,  Ursala, Bróna agus Aoibhinn Scallon agus iad ag ceol Cumhadh an Oileáin. Amhrán fá Ghabhla i dTír Chonaill.

Cumhadh an Oileáin – 4:13

Tá Corn Cuimhneacháin Sheáin Uí Riada buaite Éamonn Ó Donnchadha trí uair ag Oireachtas na Gaeilge. Is é Corn Uí Riada an gradam is airde dá bhfuil ar fáil don amhránaíocht traidisiúnta ar an sean-nós agus ba mhór an ónóir Éamonn Ó Donncha a bheith i láthair ag Féile Pheadar Uí hEochaidh i dTír Eoghain. Is as Baile Átha Cliath ó dhúchas d’Éamonn ach tá sé ag cur faoi i Rath Cairn anois. I láthair fósta bhí a bhean chéile Máiréad Ní Cheallaigh. Is mór an ionspioráid a fuair Éamonn ó Mháighréad le bheith ag dul i mbun ceoil Beidh muid ag éisteacht le hamhrán nó dhó ó Mhaighréad níos moille ach roimhe sin cluinfidh muid Éamonn agus é ag ceol leagain Chonamara d’amhrán as Cúige Uladh – Is é sin An Bonnán Buí a chum Cathal Buí Mac Giolla Ghunna.

Éamonn Ó Donncha – An Bonnán Buí – 5:06

Mar a dúirt mé cheana féin bhí bean chéile Éamoinn Uí Dhonncha – Máiréad Ní Chealla i láthair ag an Fhéile. Is as Leitir Mór i gCeantar na nOileán Conamara í Maighréad agus is léir gur thóg sí na hamhráin dhúchais léi ón chliabhán.

Seo chugaibh anois í agus í ag canadh Tomás Bán Mac Aogáin

Maighréad Ní Chealla – Tomás Bán Mac Aogáin  – 5:34

Thóg muid sos ón cheol agus thosaigh muid ar an chainte. Is Peadar Ó hEochaidh a bheadh sásta leis an chomhluadar. Bhí ceapairí agus stobhac agus cupáin tae déanta agus Francis agus Mary Clarke dúinn.

Is Coillidh Clochair i gContae Thír Eoghain an chéad cheoltóir eile agus creid é nó ná creid an chéad amhrán eile “Ó Ró Sé do Bheatha Bhaile”. I ndiaidh Amhráin na bhFiann is dócha gur seo an t-amhrán is cáiliúla ar fad sa Ghaeilge ach is é Pádraig Mac Piarais a chuir na focail leis an leagan atá i mbéal an phobail inniu. Míníonn Peadar Ó hEochaidh gur as Coillidh Clochair ó thús an t-amhrán seo. Éistfidh muid le Peadar ag aithris leagain Choillidh Chlochair den amhrán agus ansin cluinfidh muid píosa faoi bhunús an amhráin chéanna ó bhéal Pheadair féin.

Ó Ró ’sé do Bheatha ’bhaile

Amhrán eile Eoghanach a bhí ag Cathal Ó Donnaille as Baile na Scréine i gcontae Dhoire – seo gairmshlua catha na Néilleach – Máirseáil Chlann Uí Néill.

Cathal Ó Donnaille – Máirseáil Chlann Uí Néill

Chuir muid deireadh le siamsa na hoíche sin, céadoíche Fhéile Pheadar Uí Eochaidh, le hamhráin agus le foinn. Chuir Mary Clarke tae agus anraith, stobhac agus ceapairí ar fáil dúinn. Agus is iad a bhí blasta tar éis oíche fhada ceoil agus amhráin.

Maidin lá arna mhárach thriall muid ar ais ar Thearmann Mhig Oirc i ndiaidh codhladh fada suaimhneach i dtíthe saoire sa Chréagán áit a bhfuil ionad breá pobail. Bhí tírdhreach álainn lár Thír Eoghain le feiceáil go soiléir le solas lae agus b’aoibheann liom a bheith ar ais sa tseanteach le haghaidh níos mó ceoil agus amhrán an t-am seo le buaiteoirí Fhleadh Cheoil na hÉireann.  CLuinfidh muid anois James McCaffery as an Droim Mhór contae Thír Eoghain agus é ag seinm na feadóige móire in éineacht le Martin Treacy an an Bhotha i gcontae Fhear Manach.

Ríleanna Martin Treacy agus James McCaffery

Tá sibh ag éisteacht le eagrán speisialta d’Aos Ceoil anseo ar Raidió Fáilte agus muid i dTearmann MhigOirc, An Créagán Chontae Thír Eoghain le haghaidh Féile Pheadair Joe Uí hEochaidh.

Chuala muid  Martin Treacy agus James McCaffery ansin ar an bhosca ceoil agus ar an fheadóg mhór – beirt a bhfuil scoth an cheoil acu.

I láthair in éineacht le Martin agus James bhí beirt as Fear Manach mar atá Séamas McPhillips agus John Breen. Thóg Séamas agus John an ceol ón chliabhán agus tá seanstíl Fhear Manach le háireamh ar a gcuid ceoil. Seo chugaibh anois iad agus iad ag seinm . . .

Is le píosa ceoil ó Martin Treacy agus James McCaffery atá muid ag gabháil sibh a fhágáil.

Ba mhaith liom mo bhuíochas a ghabháil leis na ceoltóirí ar fad a ghlac páirt sa chlár seo agus le Mary agus Francis Clarke as an fháilte fial a chur siad romhainn. Ó Aos Ceoil ag Féile Pheadair Uí hEochaidh i dTearmann Mhig Oirc Contae Thír Eoghain – slán agus beannacht.

 

 

 

Micheál Ó Beaglaoích – Dingle Bay

Dingle Bay

An Ciarraíoch ag tábla an dinnéir . . .

Bhuail mé féin le Micheál don chéad uair agus mé ag Oireachtas na Gaeilge i gCill Áirne sa bhliain 2012. Bhí mé istigh i gcaifé agus ní raibh aon suíochán fágtha ann mar sin chuir mé ceist ar fhear an dtiocfadh liom suí ag an tábla in aice leis. Chuir sé fáilte romham agus thosaigh muid ag comhrá. Fuair mé amach gur duine de chlann ceolmhar Uí Bheaglaoích a bhí ann agus gur amhránaí é féin. Thaitin a chomhluadar agus a chomhrá liom, d’inis sé domh go raibh neart cairde aige sa tuaisceart agus ba mhinic a tháinig sé a fhad taobh tíre s’againn rud a raibh meas agam dó.

Féile Pheadar Joe Uí Eochaidh

Bhuail mé le Micheál arís. Mí Dheireadh Fómhair a bhí ann sa bhliain 2014 agus bhí cuireadh faighte agam taifead a dhéanamh ar Fhéile bheag le haghaidh Raidió Fáilte a bhíonn ar siúl i gcontae Thír Eoghain. Bhí sé ag stealladh báistí nuair a bhain mise agus mo chailínchara an Ómaigh amach ar sheirbhís bus de chuid Ulsterbus agus bhuail muid le bean chéile an eagraitheora a thug síob dúinn fríd dorchadas agus fliúche dhúiche lár Thír Eoghain. Ní raibh aon dabht ann ach go raibh muid in áit iargúlta. Bhí muid ar an bhóthar ar feadh b’fhéidir 35 bomaite sular bhain muid ceann scríbe amach. Bhí imithe againn ón phríomhbhóthar thart ar 10 mbomaite roimhe sin agus lean muid na seanróid bheaga chúnga a fhad le teachín beag bídeach a raibh tine cnáimhe lásta taobh amuigh dó. Teach Pheadar Joe Uí hEochaidh – seanchaí deireanach chontae Thír Eoghain agus ceann de na cainteoirí dúchais deireanacha i bparóiste Thearmann Mhic Oirc. Gach bliain eagraíonn a gharmhac Francis Clarke féile in ónóir dó insan seanteach a bhí aige áit a ba ghnách lena sheanathair Teach Airnéil a bheith aige.

Tá an clár a rinne mé ag Féile Pheadair Uí Eochaidh le fáil anseo

Is fanach an áit a bhfaighfeá gliomach . . .

Istigh sa teach romhainn bhí Micheál Ó Beaglaoích agus é in éineacht cuid de na ceoltóirí is fearr sean-nóis sa tír chomh maith le scéalaithe agus amhránaithe traidisiúnta as an cheantar. A leithéidí Éamonn Ó Donncha a bhfuil Corn Uí Riada buaite aige trí huaire agus a bhean chéile Máiréad Ní Cheallaigh amhraí galánta as Chonamara. Bhí an-oíche go deo againn i dteachín beag Pheadar Joe Uí hEochaidh i lár Thír Eoghain.

Chonachthas domhsa nach raibh deireadh leis an stór amhrán a bhí ag Micheál. Cheol sé amhrán i ndiaidh amhráin agus bhí idir rithim agus cumhacht ag baint lena ghlór.

Micheál Ó Beaglaoích – Dingle Bay

Osclaíonn an t-albam is déanaí leis an Chiarraíoch de chlann cáiliúil ceolmhar Uí Bheaglaoích le ceann de mhóramhráin thraidisiúnta an Bhéarla, mar atá The Night Visiting Song. Tá sé máisithe le cúléifeachtaí.

Níl an t-albam seo gann ar amhráin mhóra na Gaeilge ach oiread, orthu sin tá an Draighneán Donn, nó “An tAmhrán” mar a thugtar air in amanna; Ar Éireann ní Neosfainn Cé h-Í; Cailín Deas Cruite na mBó.

Tá guth láidir lán ag Micheál Ó Beaglaoích agus tá sé ina mháistir ar na hamhráin móra Gaeilge seo. Tig siad amach as ina sruth líofa gan mórán stró. Is léir go bhfuil sé ar a shuaimhneas agus é ag ceol na móramhrán Gaeilge.

Is ar a shuaimneas a thaifead Micheál an t-albam seo. Corruair cluinfidh tú leathanaigh  dá dtiontú nó fuaim eile ach dar liom go gcuireann sé seo uilig leis an albam mar nach gcluinfidh tú ann ach talann nadúrtha Mhicheáil.

Meascán d’amhráin atá le fáil ar an albam, idir Ghaeilge agus Bhéarla, amhráin ghrá agus chumhaí áite, chomh maith le corramhrán cráifeach. Bheadh an t-albam seo ina bhronntanas deas do dhuine ar bith de do ghaolta a bhfuil dúil acu san amhránaíocht traidisiúnta.

I mbliana beidh Micheál ag cur isteach ar Chorn Chonamara ag Oireachtas na Gaeilge agus tá mé ag dúil go mór lena chluinstin ag ceol ann.

CELT

Screenshot 2014-08-20 20.35.08

Is fada mé ag léamh ábhar a chuirtear ar fáil ar CELT – is é sin Corpus of Electronic Texts Tionscadal de chuid Coláiste na hOllscoile Corcaigh. Is ann atá bailiúchán de chuid de na téacsanna agus caipéisí is tábhachtaí i stair na hÉireann ó ré na Sean-Ghaeilge Clasaicí ar aghaidh. Tá téacsanna Sean-Ghaeilge, Meán-Ghaeilge agus Nua-Ghaeilge ann. A leithéidí Táin Bó Cuailgne, Longes mac n-Uislenn, Cúirt an Mheánoíche, Annála na gCeithre Máistrí, na scéalta Rúraíochta agus Fiannaíochta. Ní hamháin sin ach tá téacsanna Francaise na Normannach le fáil ann, téacsanna Laidine as Éirinn agus aistriúchán go Béarla ar na téacsanna móra Gaeilge. Chomh maith leis sin, tá saothar i mBéarla le fáil ann: saothar ó Jonathan Swift, Oscar Wilde, Pádraig Mac Piarais, James Connolly, William Butler Yeats agus Michael Collins.

Ar na seoda a d’aimsigh mé ann tá bailiúchán d’annála gearra a foilsíodh i Memoranda Gadelica, agus baint acu le seantuath (seanríocht) de chuid Chontae an Dúin, mar atá Uí Eachach Cobha agus clann Mhic Aonghusa. Ba le Clann Mhic Aonghusa an chuid is mó den talamh sa cheantar seo i lár Chontae an Dúin le linn an 16ú haois. Tar éis Imeacht na nIarlaí i 1607 agus na cathanna agus díshealbhú agus díol talún a lean sin bhí siad ag cailleadh a ngreama ar an talún ar feadh céad bliain ina dhiaidh sin. Sna hannála seo tá sampla againn den mhéid a bhí ag tarlú san aimsir chorrach sin don sean-Ord Gaelach http://www.ucc.ie/celt/published/G100022A/

Seo cúpla sampla as:

MG1607.1

Earla Thíre Eoghain agus Earla Thíre Conuill ar b-fágbháil na h-Erionna 14 Septembris.

MG1629.1

Ocht g-céad bliaghan go bás Airt Scilicet tighearna Ibheach
‘s a n-dúbladh an annail oirdheirc
sí ‘na riaghail chneasda creid
‘s bliaghain theasda do thriochad.10

MG1649.1

Bas Eoghain mic Airt Uí Néill 8 Novembris
aois mic Dá dearbhthar annséin
léan Gaoidheal do éirghe as
míle sé chéad a chunntas
bláth na mbeachthréad a ghrádh rom ghoin
is leathchéd amháin acht bliaghain.

Foinse: http://www.ucc.ie/celt/published/G100022A/

Port na Binne Uaine

Port na Binne Uaine

Chaith mé an Satharn seo i bPort na Binne Uaine, baile beag cois fharraige ar chósta thuaidh na hÉireann, i gcontae Dhoire. Ar lá geal bíonn radharc fairsing uaidh ar Inis Eoghain, cósta Dhoire agus Oileán Íle na hAlban go fiú ach inné bhí an spéir dubh dorcha agus bhí dreach scáfara ar mhuir agus ar thír.

SAM_0191Portstewart an t-ainm Béarla ar an bhaile. Is é an tUasal John Cromie a bhunaigh é sa bhliain 1792. Port na Binne Uaine a bhí uirthi roimhe sin agus is é seo a thugtar uirthi fós sa Ghaeilge. Tá an tsean-logainm caomhnaithe in ainm an bhaile fearainn Isle of Benoney. Tá tuilleadh eolais faoi logainmneacha sa cheantar le fáil anseo: http://www.logainm.ie/ga/58464

Ar na foirgnimh is suntasaí ar an bhaile tá Coláiste Doiminiceach Naomh Mhuire. Meánscoil Chaitliceach le haghaidh buachaillí agus cailíní agus clochar de chuid Ord na nDoiminiceach. Caisleán Uí hEadhra an bunainm a bhí air.  Thóg Anraí Ó hEadhra é sa bhliain 1834. Díoladh é le Ord na nDoiminiceach sa bhliain 1917 agus is scoil é ó shin i leith.

Radharc ar Choláiste na nDoiminiceach - Port na Binne Uaine

Radharc ar Choláiste na nDoiminiceach – Port na Binne Uaine

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Taobh thiar den Choláiste tá “The Nuns’ Walk” nó Coischéim na Mná Rialta (is liomsa an t-aistriúchán go Gaeilge) casán tuairim is dhá mhíle ar fad idir baile Phort na Binne Uaine agus an trá.

Coischéim na Mná Rialta

Ar an bhealach go dtí an trá tiocfaidh tú air Portnahapple – is cosúil gur as Port an Chapaill/Port na gCaiple a thig an logainm seo. Is ann atá teachín mar aon le port beag bídeach a thóg na hiascairí bradán thart fán bhliain 1600 – Berne Salmon Fishery. 

Berne Salmon Fishery 2

Port an Chapaill/Port na gCaiple

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Is é seoid rúnda Phort na Binne Uaine ná an trá ghalánta atá thart ar dhá mhíle ar fad. Tá dumcha galánta gaineamhacha taobh thiar den trá. Ag ceann na trá tiocfaidh tú ar bhéal na Banna an áit a dtéann an dara abhainn is faide in Éirinn isteach san Aigéan Atlantach .i. an Bhanna. Tá scoth an dúlra le fáil fá bhruacha na Banna agus is ann a chífidh tú an iliomad cineál éan.

Trá Phort na Binne Uaine

 

 

 

 

 

 

Tá Port na Binne Uaine gar do mo chroí óir is ann a chónaigh mé fad agus a bhí mé mar mhac léinn Gaeilge in Ollscoil Uladh Chúil Raithin. Anuraidh chuaigh mé ar ais ann don chéad uair le deich mbliana agus mhúscail sé mo chroí. Is breá liom Port na Binne Uaine.

Cladach Phort an Chapaill

Foghlaim Spáinnis tríd an Ghaeilge: Scéal an tSicín

Foinse/Source http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Henny_Penny#mediaviewer/File:Henny_penny.JPG; An illustration from the story "Chicken Little" in the New Barnes Reader vol.1, New York, 1916

An illustration from the story “Chicken Little” in the New Barnes Reader vol.1, New York, 1916

Foinse/Source http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Henny_Penny#mediaviewer/File:Henny_penny.JPG;

Is cuimhin liom agus mé óg mo mháthair ag léamh domh an scéil faoi “Chicken Licken and Henny Penney”. Thit dearcán ar cheann Chicken Licken agus shíl sé go raibh an spéir i ndiaidh titm ar a cheann. Tá mo mháthair iontach maith ag léamh scéalta agus déanann sí é go fóill lena cuid garpháistí. Dhá bhliain ó shin thosaigh mé ag foghlaim na Spáinnise agus tháinig mé ar leabhar de chuid Earl Stanley Harrison An Elementary Spanish Reader a foilsíodh i 1912 http://www.spanish-kit.net/files/esh_elementary_spanish_reader.pdf a bhfuil scéalta bunúsacha as Spáinnis le fáil ann mar aon le gluais chun na focail agus graiméar a mhíniú.

D’aithnigh mé an chéad scéal “El Cuento del Pollo” “Chicken Licken and Henny Penney” a bhí ann. Bhí mé ar bís agus mé trí bliana d’aois arís i m’intinn! Sea, shíl mé gur maith an rud a leithéid chéanna bheith ar fáil i nGaeilge d’fhonn Spáinnis a fhoghlaim: Seo an iarracht a rinne mé chun é a aistriú. Tá an ghluais fós le theacht. Tabhair faoi deara go bhfuil an scéal san aimsir láithreach rud nach ndéanann ciall sa Ghaeilge ná sa Spáinnis ach rud atá úsáideach le haghaidh foghlama.

EL CUENTO DEL POLLO

Un día un pollo entra en un bosque. Una bellota cae en su cabeza. El pobre pollo cree que el cielo ha caído sobre él. Corre para informar al rey.

En el camino encuentra una gallina.

¿A dónde vas?– pregunta la gallina.

¡Oh!– dice el pollo,– el cielo ha caído en mi cabeza y voy a informar al rey.

–Yo voy también, si quieres,–responde la gallina y se marchan juntos el pollo y la gallina al palacio del rey.

En el camino encuentran un gallo.

¿A dónde vas?– pregunta el gallo a la gallina.

¡Oh!– dice la gallina – el cielo ha caído sobre la cabeza del pobre pollo y vamos a informar al rey.

Yo voy también, si quieres, – responde el gallo y se marchan juntos el pollo, la gallina y el gallo al palacio del rey.

En el camino encuentran un pato.

¿A dónde vas? – pregunta el pato al gallo.

¡Oh!–dice el gallo, – el cielo ha caído en la cabeza del pobre pollo y vamos a informar al rey.

Yo voy también, si quieres – responde el pato y se marchan juntos el pollo, la gallina, el gallo y el pato al palacio del rey.

En el camino encuentran un ganso.

¿A dónde vas? – pregunta el ganso al pato.

¡Oh! – dice el pato, – el cielo ha caído en la cabeza del pobre pollo y vamos a informar al rey.

Yo voy también, si quieres, – responde el ganso y se marchan juntos el pollo, la gallina, el gallo, el pato y el ganso al palacio del rey.

En el camino encuentran un pavo. El pavo quiere ir con ellos a informar al rey que el cielo ha caído. Ninguno de los pobres animales sabe el camino.

En este momento encuentran una zorra. La zorra dice que quiere enseñarles el camino al palacio del rey. Todos van con ella; pero ella los conduce a su cubil. Aquí la zorra y sus cachorros se comen el pobre pollo y la gallina y el gallo y el pato y el ganso y el pavo. Los pobres no van al palacio y no pueden informar al rey que el cielo ha caído sobre la cabeza del pobre pollo.

SCÉAL AN TSICÍN

Lá amháin chuaigh sicín isteach i gcoill. Titeann dearcán ar a cheann. Creideann an sicín bocht go bhfuil an spéir i ndiaidh titim air. Ritheann sé le fios a chur ar an rí.

Ar an bhealach buaileann sé le cearc.

Cá bhfuil tú ag dul? – a fhiafraíonn an chearc.

Ó! – a deir an sicín, – tá an spéir i ndiaidh titim ar mo cheann agus tá mé ag dul le fios a chur ar an Rí.

Rachaidh mise fosta, más maith leat – a fhreagraíonn an chearc agus imíonn siad leo le chéile, an sicín agus an chearc chuig palás an Rí.

Ar an bhealach buaileann siad le coileach.

Cá bhfuil tú ag dul? – a fhiafraíonn an coileach den chearc.

Ó! – a deir an chearc – tá an spéir i ndiaidh titim ar cheann an tsicín bhoicht agus tá muid ag dul le fios a chur ar an Rí.

Rachaidh mise fosta, más maith leat – a fhreagraíonn an coileach agus imíonn siad leo le chéile, an sicín, an chearc, agus an coileach chuig palás an Rí.

Ar an bhealach buaileann siad le lacha.

Cá bhfuil tú ag dul? – a fhiafraíonn an lacha den choileach

Ó! – a deir an coileach – tá an spéir i ndiaidh titim ar cheann an tsicín bhoicht agus tá muid ag dul le fios a chur ar an Rí.

Rachaidh mise fosta, más maith leat – a fhreagraíonn an lacha agus imíonn siad leo le chéile, an sicín, an chearc, an coileach, agus an lacha chuig palás an Rí.

Ar an bhealach buaileann siad le gé.

Cá bhfuil tú ag dul? – a fhiafraíonn an gé den lacha.

Ó! – a deir an lacha, – tá an spéir i ndiaidh titim ar cheann an tsicín bhoicht agus tá muid ag dul le fios a chur ar an Rí.

Rachaidh mise fosta, más maith leat – a fhreagraíonn an gé agus imíonn siad leo le chéile, an sicín, an chearc, an coileach, an lacha agus an gé chuig palás an Rí.

Ar an bhealach buaileann siad le turcaí. Ba mhaith leis an turcaí dul leo le fios a chur ar an Rí go bhfuil an spéir i ndiaidh titim. Níl a fhios ag ceann ar bith de na hainmhithe bochta an bealach.

Ar an bhomaite sin buaileann siad le sionnach. Deir an sionnach gur mhaith léi an bealach chuig palás an Rí a thaispeáint dóibh. Téann cách léi; ach tugann sí chuig a huaimh iad. Is ann a itheann an sionnach agus a cuid coileán an sicín bocht agus an chearc agus an coileach agus an lacha agus an gé agus an turcaí. Na hainmhithe bochta, ní théann siad chuig an phalás agus ní féidir leo fios a chur ar an Rí go bhfuil an spéir i ndiaidh titim ar cheann an tsicín bhoicht.

Mo bhuíochas d’Aonghus Ó hAlmhain a chuir ar mo shúile domh go bhfuil leagan traidisiúnta Gaeilge den scéal seo ann mar atá “Cearc an Phrompa” tá sé le fáil ar CD dar teideal Béal an Bhab agus é dhá léamh ag Bab Feirtéar. Rinne Cló Mhaigh Eo leagan chomh maith atá ar fáil ar http://www.leabhar.com/cearc.htm Scríofa ag Colmán Ó Raghallaigh Maisithe ag Annie West Foilsitheoir : Cló Mhaigh Eo. Rinne siad leagan Youtube de chomh maith agus é dhá léamh ag Colmán Ó Raghallaigh:

 

TRÁTAÍ

trátaí

Grianghraif de ‘mis hijos’ (mo chlann) mar a thugaimid air

 

STAIR NA dTRÁTAÍ

Planda ó Mheicsiceo atá sa tráta. Ansin tugann siad jitomate ar thrátaí. Tig an focal ón teanga Nahuatl, tomate < tomatl ‘rud reamhar’ ‘tráta’ agus jitomate < xitomatl ón teanga Nahuatl. Níltear cinnte carb as a dtagann an xi- seo i xitomatl ach táthar den tuairim go dtig sé ó cheann acu seo: xictli ‘imleacán’; xiuitl ‘luifearnach’; xipehua ‘craiceann a bhaint’.

Féach http://www.historicas.unam.mx/publicaciones/revistas/nahuatl/pdf/ecn25/463.pdf

Tá an teanga Nahuatl ar cheann de na tuairim is 67 teangacha dúchais a labhartar i Meicsiceo sa lá atá inniu ann. Tá tuairim agus 1 milliún go leith daoine ag labhairt na teanga agus is í an teanga dúchais is mó labhairt i Meicsiceo í. Ar na focail coitianta eile a thagann ó Nahuatl tá aguacate < ahuacatl ‘abhacád’ (avocado) agus an ceann is cáiliúla ar fad chocolate < chocolatl. Tá alt deas faoin Nahuatl le fáil ar vicipéid: http://ga.wikipedia.org/wiki/Nahuatl_%28teanga%29

Is aisteach gur le bia na hIodáile a shamhlaítear an tráta don chuid is mó. Ní thiocfadh sé go raibh sé in úsáid ag na hIodálaigh roimh aimsir Hernán Cortés an fear a ghabh Meicsiceo ó na hAstacaigh ar neamhchead agus in ainm Rí na Spáinne idir na blianta 1518 – 1520.

B’fhiú teacht ar ais chuig stair na dtrátaí arís óir is planda é at fite fuaite le stair Mheicsiceo agus le stair an chóilíneachais i Meiriceá trí chéile. Ach anois ba mhaith liom labhairt faoina bheith ag fás trátaí in Éirinn – is é sin sa chuid is fuaire d’Éirinn – an tuaisceart!

AG FÁS TRÁTAÍ I mBÉAL FEIRSTE COIS CUAIN

I mbliana thosaigh mé ag fás mo chuid trátaí féin don chéad uair riamh. Ní raibh sé deacair cé go raibh thuas seal thíos seal ann ó am go chéile. Caithfidh mé a admháil gur ag rógaireacht a bhí mé óir ní ó shíolta a d’fhás mé na trátaí ach cheannaigh mé planda beag bídeach trátaí ó ionad gairdín sa chathair. Shiúil muid an tuairim is trí míle abhaile agus na plandaí i mála plaisteach againn.

Is i mí Aibreáin a cheannaigh mé an planda. Chuir mé ar leac na fuinneoige (taobh istigh) ar an taobh oirthearach den teach é. An taobh deisceartach is fearr de réir dealraimh ach níl taobh deisceartach ag mo theachsa. Thug mé neart uisce dó agus fá mhí bealtaine bhí sé in am iad a chur i bpóta níos mó. Fá mhí mheithimh bhí siad chomh mór sin go raibh orm an planda a chur i mbuicéad agus é a chur taobh amuigh. Bhí cúpla trátaí ag fás air ag an am sin agus iad beag bídeach Anois tá tuairim agus daichead ceann ar an phlanda agus cuid acu ite againn cheana.

Chuir sé iontas ar dhaoine go raibh mé in ann trátaí a fhás taobh amuigh i mBéal Feirste gan iad a chur i dteach gloine. Bhí mí Iúil grianmhar i mbliana agus chuidigh sin linn gan aon amhras ach caithfidh mé a rá go raibh mo shaith iontais orm féin nuair a d’fhás an planda chomh mór sin go raibh sé níos mó ná mé féin. Chuir sé “Jack and the Bean Stalk” i gcuimhne domh.

Dheargaigh trí thráta ar an phlanda go dtí seo agus tá beirt trátaí as daichead ag deargadh i láthair na huaire. Tá an aimsir i ndiaidh imeacht chun donais le seachtain anuas áfach agus is é an t-imní atá orm nach dtiocfaidh a thuilleadh acu in aibíocht. Tá mé ag á ghlacadh isteach sa teach nuair a bhíonn sé ag cur go trom óir bhris an gas orthu cúpla iarraidh. B’éigin domh crann scuaibe a chur ann le hiad a choinneáil in airde agus ina dhiaidh sin slat eile a chur taobh leis. Lá amháin bhí an oiread sin doininne ann gur bhris ceann de na craobhacha. Chuir mé téip greamaitheach thart air agus cheangal mé sreang ó chrochadán cótaí miotail leis chun na gasanna a laidriú. D’oibrigh sé! Le cuidiú Dé gheobhaidh mé níos mó trátaí roimh dheireadh mhí Lúnasa. Agus le cuidiú Dé beidh mé ag fás níos mó trátaí ar an bhliain seo chugainn.

Ióga – Yoga

A chairde,

Táim ag freastal ar ranganna ióga le ceithre bliana anuas ach ní go dtí seo a thosaigh mé ag fiosrú cad é an stair atá taobh thiar dó. Sna seachtainí amach romhainn beidh mé ag cur píosaí in airde faoin ióga insan bhlag seo. Beidh mé ag toiseacht le píosaí faoin stair/bunús atá le ióga mar dhisciplín agus ina dhiaidh sin ag díriú ar ióga mar fhoirm aclaíochta mar chleachtar é in Éirinn sa lá atá inniu ann.

Beirneach

योग – Ióga

Is ionann ióga agus an leagan Gaeilge den fhocal योग nó yoga sa Sanscrait. Is focal measartha nua é seo sa Ghaeilge. Níl sé ar fáil i gceachtar de mhórfhoclóirí na Gaeilge English Irish Dictionary (1959) ná Foclóir Gaeilge agus Béarla (1977) ach tá sé ar fáil sna foclóirí nua-aimseartha ar líne http://www.focal.ie agus http://www.focloir.ie

Is cosúil go bhfuil téarma níos sine ann do yoga sa Ghaeilge mar atá geoga atá ar fáil i Foclóir Fiseolaíochta agus Sláinte (2004). Is léir nár glacadh riamh leis seo áfach ach is mó glacadh atá leis an leagan tráslitrithe atá againn inniu ióga.

Sa Sanscrait, is focal ilchiallach é yoga, ar na ciallacha is coitianta a thugtar dó tá: aontú, nasc, comhnasc nó cuing (yoke). Ar na ciallacha eile a luaitear le yoga tá modh, áis, gaireas, slí, bealach nó dóigh (féach http://sanskritdictionary.com/). De réir teangeolaithe Ind-Eorpacha tá yoga gaolmhar leis an fhocal Béarla yoke (Géarmanais srl.).

Is é an míniú a thugtar don disciplín ar a dtugar ióga nó yoga ná:

cuir i bhfeidhm nó díriú smaointí, rinnfheitheamh teibí, machnamh, (go háirithe) féin-dhianmhachnamh, machnamh teibí, seachrán intinne a chleachtaítear mar chóras (de réir an teagaisc atá ar fáil i patañjali – ar a dtugtar fealsúnacht ióga; is é an dara ceann den dá chóras sāṃkhya é agus is é is aidhm leis ná a bheith ag teagasc an dóigh gur féidir leis an spiorad daonna aontas iomlán a dhéanamh le īśvara nó an tArd-Spiorad; tá nasc láidir idir é agus an Búdachas ó thaobh chleachtadh an fhéin-dhianmhachnaimh de (féach http://sanskritdictionary.com/yoga/186913/1)
 

Tá ióga ar cheann de na sé chóras ortadocsacha d’fhealsúnach na hIndia. Is é Patañjali a cheap, a chomhordaigh agus a rinne córas as ióga ina shaothar clasaiceach Na Sutraí Ióga a bhfuil 185 seanráite gonta ar fáil iontu. Seo aistriúchán Gaeilge a rinne mé ar an chéad chúig cinn de na seanráite (seanfhocail) sin:

Na Sutraí Ióga

अथ योगानुशासनम्

(1) Leis seo teagasc an ióga (atha yoga-anuśāsanam)

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः

(2) Ióga, is ionann é agus smachtú luaineachtaí na hintinne (yogaś-citta-vṛtti-nirodhaḥ)

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्

(3) Mar sin de, is inár nadúr fíreannach féin atá an fáidh le fáil ionann (tadā draṣṭuḥ svarūpe-‘vasthānam)

वृत्ति सारूप्यमितरत्र ॥४॥

(4) Seachas sin, is cosúil an fhoirm le luaineachtaí na hintinne (vṛtti sārūpyam-itaratra)

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः

(5) Tá cúig cineál luaineachtaí intinne ann, tá cuid acu pianmhar agus cuid acu gan phian (vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭākliṣṭāḥ)

14 LÚNASA 2014

प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः

(6) 
léargas (fíoreolas), aineolas (drocheolas), samhlaíochtaí (mearbhall), toirchim, cuimhní (pramāṇa viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ)

Níl tuiscint agam ar an Sanscrait. D’úsáid mé dhá fhoinse Béarla agus foclóir Sancrait leis na Sútraí seo a aistriú. Is aistriúcháin iad atá ag brath ar an Bhéarla. Sin ráite rinne mé iarracht cloí le focal amháin sa Ghaeilge le haghaidh gach aon fhocal sa Sanscrait. Ach ní i gcónaí a dtig seo a dhéanamh óir tá na focail Sanscrait ilchiallach. 

Seo mo chuid foinsí:
http://www.ashtangayoga.info/source-texts/yoga-sutra-patanjali
http://www.swamij.com/pdf/yogasutrasinterpretive.pdf
http://sanskritdictionary.com